اطفئ لظى القلب بشهد الرضاب فإنما الأيام مثل السحاب
وعيشنا طيف خيال، فنــل حظك منه قبل فوت الشباب
إن لم أكن أخلصت فى طاعتك فإننى أطمع فى رحمتك
و إنما يشفع لى، أننى قد عشت لا أشرك فى وحدتك
رباعيـات الخيـام، ترجمه أحمد رامى
" اگر غمي در صدايم هست، نشان غمي است كه در سينه هر آزاده است. امروز نشان غمي است كه بر سينه ابوخالد [جمال عبد الناصر] عزيز ماست. تا فردا اين غم در كجا شعله بر كشد. "
ام كلثوم [فاطمه ابراهيم البلتاجي] يكي از نام آورترين خوانندگان جهان عرب بود. نام او و جمال عبد الناصر به ناسيوناليسم انقلابي عرب گره خورده است. هنوز هم مصري ها صداي او را در سكوتي همراه با احترام گوش مي كنند. فرقي ندارد، در قاهره، دمشق، حلب، غزه يا بغداد نامش را با احترام و غرور مي برند. يكي از نزديكان مي گفت هنگامي كه صدايش از راديو در قهوه خانه هاي مصر پخش مي شود، همهمه ها به احترامش به سكوتي سنگين تبديل مي شود.
زندگي نامه وي در Wikipedia بدين صورت آغاز شده است:
ام کلثوم در سال 1898 استان دقهلیه مصر زاده شد. وی فرزند ابراهیم بلتاجی، اذانگوی روستای طمای الزهایره، مرکز سنبلاوین بود. ام کلثوم از کودکی سرودههای پدرش را از بر میکرد و در سن ده سالگی به خواندن برای مردم در خانه بزرگ روستا پرداخت...
چندي پيش، يونسكو يكي از نغمه هاي بيادماندني او را در ميان صد آواز برتر قرن انتخاب كرد. براي دسترسي به آهنگ، اول بايد فيلتر شکن داشته باشيد و دوم .Real Playerبعد با آن فيلتر شکن كذايي به این آدرس برويد. آن جا در دو رديف نام آهنگ ها را مي بينيد. بخش "تحميل" براي دانلود كردن است. بخش 4 از نغمه " الأطــــــلال " را دانلود كنيد. البته اين نغمه، اصل نيست. به نظر مي رسد اين نمونه خاص، در دوران پيري ايشان ضبط شده است و اثرش بر صدايشان پيداست. البته منظورم از پيري، 70 سالگي به بالاست. وگرنه ايشان تا 65 سالگي مثل بلبل مي خواند!
"رباعیات الخیام" يكي ديگر از كار هاي بسیار زیباي ايشان است. آقای احمد رامی که اشعار را به عربی برگردانده است، خود شاعر بسیار توانایی است. پیشنهاد می کنم "رباعيات الخيام" را پياده كنيد. مقام "رَست" که اشعار خیام در آن اجرا شده است، از نظر من زیباتر از مقام "هزام" (دستگاه نغمه الاطلال) است. اما به هر حال سلیقه یونسکو با من یکی نبوده، يا شايد استكبار جهاني با خيام اختلاف داشته است!
این هم شعر "الاطلال" . حدس می زنم عربی تان خوب نباشد، اما من به جای شما عربی ام خوب است!
الأطــــــلال
شـعر: دكتور ابراهيم ناجی
ألحان: رياض السنباطى
مقــــام هــزام
1966
و انتبهنا بعدما زال الرحيق
وافقنا ليت انا لا نفيق
يقظة طاحت باحلام الكرى
وتولى الليل والليل صديق
واذا النور نذير طالع
واذا الفجر مطل كالحريق
و اذا الدنيا كما نعرفها
واذا الاحباب كل فى طريق
ايها الساهر تغفو
تذكر العهد وتصحو
واذا ما التئم جرح
جد بالتذكار جرح
فتعلم كيف تنسي
وتعلم كيف تمحو
يا حبيبى كل شئ بقضاء
ما بأيدينا خلقنا تعساء
ربما تجمعنا اقدارنا
ذات يوم بعد ما عز اللقاء
فاذا انكر خل ، خله
وتلاقينا لقاء الغرباء
ومضى كل الى غايته
لا تقل شئنا
فإن الحظ شاء، فإن الحظ شاء
"پس به راستی هر کس بهره خویش را خواهد برد"
هدف نهایی، هاشمی یا خاتمی نیست.
- دنبال بهانه ای بودم تا این تصویر را این جا بگذارم. اما مگر زیبایی دلیل می خواهد؟
غرض نقشی است کز ما باز ماند
که هستی را نمی بینم قبایی
این شعر را به خاطر کسانی این جا گذاشتم که خاطر و خاطره هایشان برای من عزیز است و عزیز خواهد ماند. آنها که به محاسبه های ما خندیدند و رفتند. آنها که تا دنیا هست، می آیند و با سربلندی می روند. آنها که معامله نکردند، نمی کنند و نخواهند کرد.
هر چند قهرمان پروری را دوست ندارم، اما این یک بار را جوانی می کنم. خیالی نیست!
شعر از سیاوش کسرایی است. شعر را سر فرصت بخوانید. وقتی خسته نیستید بخوانید. کامل بخوانید. سرسری خواندنش ارزش ندارد. خواندنش شاید با یک موسیقی آرام لذت بخش تر باشد.
*****
برف مي بارد
برف مي بارد به روي خار و خاراسنگ
كوهها خاموش
دره ها دلتنگ
راه ها چشم انتظار كارواني با صداي زنگ
بر نمي شد گر ز بام كلبه هاي دودي
يا كه سوسوي چراغي گر پيامي مان نمي آورد
رد پا ها گر نمي افتاد روي جاده هاي لغزان
ما چه مي كرديم در كولاك دل آشفته دمسرد ؟
آنك آنك كلبه اي روشن
روي تپه روبروي من
در گشودندم
مهرباني ها نمودندم
زود دانستم كه دور از داستان خشم برف و سوز
در كنار شعله آتش
قصه مي گويد براي بچه هاي خود عمو نوروز:
گفته بودم زندگي زيباست
گفته و ناگفته اي بس نكته ها كاينجاست
آسمان باز
آفتاب زر
باغهاي گل
دشت هاي بي در و پيكر
سر برون آوردن گل از درون برف
تاب نرم رقص ماهي در بلور آب
بوي خاك عطر باران خورده در كهسار
خواب گندمزارها در چشمه مهتاب
آمدن ، رفتن ، دويدن
عشق ورزيدن
غم انسان نشستن
پا به پاي شادماني هاي مردم پاي كوبيدن
كار كردن كار كردن
آرميدن
چشم انداز بيابانهاي خشك و تشنه را ديدن
جرعه هايي از سبوي تازه آب پاك نوشيدن
گوسفندان را سحرگاهان به سوي كوه راندن
همنفس با بلبلان كوهي آواره خواندن
در تله افتاده آهوبچگان را شير دادن
نيمروز خستگي را در پناه دره ماندن
گاه گاهي
زير سقف اين سفالين بامهاي مه گرفته
قصه هاي در هم غم را ز نم نم هاي باران شنيدن
بي تكان گهواره رنگين كمان را
در كنار بان ددين
يا شب برفي
پيش آتش ها نشستن
دل به روياهاي دامنگير و گرم شعله بستن
آري آري زندگي زيباست
زندگي آتشگهي ديرینه پا برجاست
گر بيفروزيش ، رقص شعله اش در هر كران پيداست
ورنه خاموش است و خاموشي گناه ماست
پير مرد آرام و با لبخند
كنده اي در كوره افسرده جان افكند
چشم هايش در سياهي هاي كومه جست و جو مي كرد
زير لب آهسته با خود گفتگو مي كرد
زندگي را شعله بايد برفروزنده
شعله ها را هيمه سوزنده
جنگلي هستي تو اي انسان
جنگلي روييده آزاده
بي دريغ افكنده روي كوهها دامن
آشيان ها بر سر انگشتان تو جاويد
چشم ها در سايبان هاي تو جوشنده
آفتاب و باد و باران بر سرت افشان
جان تو خدمتگر آتش
سر بلند و سبز باش اي جنگل انسان
زندگاني شعله مي خواهد صدا سر داد عمو نوروز
شعله ها را هيمه بايد روشني افروز
كودكانم داستان ما ز آرش بود
او به جان خدمتگزار باغ آتش بود
روزگاري بود
روزگار تلخ و تاري بود
بخت ما چون روي بدخواهان ما تيره
دشمنان بر جان ما چيره
شهر سيلي خورده هذيان داشت
بر زبان بس داستانهاي پريشان داشت
زندگي سرد و سيه چون سنگ
روز بدنامي ، روزگار ننگ
غيرت اندر بندهاي بندگي پيچان
عشق در بيماري دلمردگي بيجان
فصل ها فصل زمستان شد
صحنه گلگشت ها گم شد
نشستن در شبستان شد
در شبستان هاي خاموشي
مي تراويد از گل انديشه ها عطر فراموشي
ترس بود و بالهاي مرگ
كس نمي جنبيد چون بر شاخه برگ از برگ
سنگر آزادگان خاموش
خيمه گاه دشمنان پر جوش
مرزهاي ملك
همچو سر حدات دامنگستر انديشه بي سامان
برجهاي شهر
همچو باروهاي دل بشكسته و ويران
دشمنان بگذشته از سر حد و از بارو
هيچ سينه كينه اي در بر نمي اندوخت
هيچ دل مهري نمي ورزيد
هيچ كس دستي به سوي كس نمي آورد
هيچ كس در روي ديگر كس نمي خنديد
باغهاي آرزو بي برگ
آسمان اشك ها پر بار
گرم رو آزادگان دربند
روسپي نامردمان بر كار
انجمن ها كرد دشمن
رايزن ها گرد هم آورد دشمن
تا به تدبيري كه در ناپاك دل دارند
هم به دست ما شكست ما بر انديشند
نازك انديشانشان بي شرم
كه مباداشان دگر روزبهي در چشم
يافتند آخر فسوني را كه مي جستند
چشم ها با وحشتي در چشمخانه هر طرف را جست و جو مي كرد
وين خبر را هر دهاني زير گوشي بازگو مي كرد:
آخرين فرمان، آخرين تحقير
مرز را پرواز تيري مي دهد سامان
گر به نزديكي فرود آيد
خانه هامان تنگ
آرزومان كور
ور بپرد دور
تا كجا ؟ تا چند ؟
آه كو بازوي پولادين و كو سر پنجه ايمان ؟
هر دهاني اين خبر را بازگو مي كرد
چشم ها بي گفت و گويي هر طرف را جست و جو مي كرد
پير مرد اندوهگين دستي به ديگر دست مي ساييد
از ميان دره هاي دور گرگي خسته مي ناليد
برف روي برف مي باريد
باد بالش را به پشت شيشه مي ماليد
صبح مي آمد
پير مرد آرام كرد آغاز:
پيش روي لشكر دشمن سپاه دوست دشت نه دريايي از سرباز
آسمان الماس اخترهاي خود را داده بود از دست
بي نفس مي شد سياهي دردهان صبح
باد پر مي ريخت روي دشت باز دامن البرز
لشكر ايرانيان در اضطرابي سخت درد آور
دو دو و سه سه به پچ پچ گرد يكديگر
كودكان بر بام
دختران بنشسته بر روزن
مادران غمگين كنار در
كم كمك در اوج آمد پچ پچ خفته
خلق چون بحري بر آشفته
به جوش آمد
خروشان شد
به موج افتاد
برش بگرفت وم ردي چون صدف
از سينه بيرون داد:
منم آرش!
چنين آغاز كرد آن مرد با دشمن
منم آرش سپاهي مردي آزاده
به تنها تير تركش آزمون تلختان را
اينك آماده
مجوييدم نسب
فرزند رنج و كار
گريزان چون شهاب از شب
چو صبح آماده ديدار
مبارك باد آن جامه كه اندر رزم پوشندش
گوارا باد آن باده كه اندر فتح نوشندش
شما را باده و جامه
گوارا و مبارك باد
دلم را در ميان دست مي گيرم
و مي افشارمش در چنگ
دل اين جام پر از كين پر از خون را
دل اين بي تاب خشم آهنگ
كه تا نوشم به نام فتحتان در بزم
كه تا بكوبم به جام قلبتان در رزم
كه جام كينه از سنگ است
به بزم ما و رزم ما سبو و سنگ را جنگ است
در اين پيكار
در اين كار
دل خلقي است در مشتم
اميد مردمي خاموش هم پشتم
كمان كهكشان در دست
كمانداري كمانگيرم
شهاب تيزرو تيرم
ستيغ سر بلند كوه ماوايم
به چشم آفتاب تازه رس جايم
مرا نور است آتش پر
مرا باد است فرمانبر
و ليكن چاره را امروز زور و پهلواني نيست
رهايي با تن پولاد و نيروي جواني نيست
در اين ميدان
بر اين پيكان هستي سوز سامان ساز
پري از جان ببايد تا فرو ننشيند از پرواز
پس آنگه سر به سوي آسمان بر كرد
به آهنگي دگر گفتار ديگر كرد
درود اي واپسين صبح اي سحر بدرود
كه با آرش ترا اين آخرين ديدار خواهد بود
به صبح راستين سوگند
به پنهان آفتاب مهربار پاك بين سوگند
كه آرش جان خود در تير خواهد كرد
پس آنگه بي درنگي خواهدش افكند
زمين مي داند اين را آسمان ها نيز
كه تن بي عيب و جان پاك است
نه نيرنگي به كار من نه افسوني
نه ترسي در سرم نه در دلم باك است
درنگ آورد و يك دم شد به لب خاموش
نفس در سينه هاي بي تاب مي زد جوش
ز پيشم مرگ
نقابي سهمگين بر چهره مي آيد
به هر گام هراس افكن
مرا با ديده خونبار مي پايد
به بال كركسان گرد سرم پرواز مي گيرد
به راهم مي نشيند راه مي بندد
به رويم سرد مي خندد
به كوه و دره مي ريزد طنين زهرخندش را
و بازش باز مي گيرد
دلم از مرگ بيزار است
كه مرگ اهرمن خو آدمي خوار است
ولي آن دم كه ز اندوهان روان زندگي تار است
ولي آن دم كه نيكي و بدي را گاه پيكاراست
فرو رفتن به كام مرگ شيرين است
همان بايسته آزادگي اين است
هزاران چشم گويا و لب خاموش
مرا پيك اميد خويش مي داند
هزاران دست لرزان و دل پر جوش
گهي مي گيردم گه پيش مي راند
پيش مي آيم
دل و جان را به زيور هاي انساني مي آرايم
به نيرويي كه دارد زندگي در چشم و در لبخند
نقاب از چهره ترس آفرين مرگ خواهم كند
نيايش را دو زانو بر زمين بنهاد
به سوي قله ها دستان ز هم بگشاد:
برآ اي آفتاب اي توشه اميد
برآ اي خوشه خورشيد
تو جوشان چشمه اي من تشنه اي بي تاب
برآ سر ريز كن تا جان شود سيراب
چو پا در كام مرگي تند خو دارم
چو در دل جنگ با اهريمني پرخاش جو دارم
به موج روشنايي شست و شو خواهم
ز گلبرگ تو اي زرينه گل من رنگ و بو خواهم
شما اي قله هاي سركش خاموش
كه پيشاني به تندرهاي سهم انگيز مي ساييد
كه بر ايوان شب داريد چشم انداز رويايي
كه سيمين پايه هاي روز زرين را به روي شانه مي كوبيد
كه ابر آتشين را در پناه خويش مي گيريد
غرور و سربلندي هم شما را باد
امیدم را برافرازيد
چو پرچم ها كه از باد سحرگاهان به سر داريد
غرورم را نگه داريد
به سان آن پلنگاني كه در كوه و كمر داريد
زمين خاموش بود و آسمان خاموش
تو گويي اين جهان را بود با گفتار آرش گوش
به يال كوه ها لغزيد كم كم پنجه خورشيد
هزاران نيزه زرين به چشم آسمان پاشيد
نظر افكند آرش سوي شهر ، آرام
كودكان بر بام
دختران بنشسته بر روزن
مادران غمگين كنار در
مردها در راه
سرود بي كلامي با غمي جانكاه
ز چشمان بر همي شد با نسيم صبحدم همراه
كدامين نغمه مي ريزد؟
كدام آهنگ آيا مي تواند ساخت؟
طنين گام هاي استواري را كه سوي نيستي مردانه مي رفتند ؟
طنين گامهايي را كه آگاهانه مي رفتند ؟
دشمنانش در سكوتي ريشخند آميز
راه وا كردند
كودكان از بامها او را صدا كردند
مادران او را دعا كردند
پير مردان چشم گرداندند
دختران بفشرده گردن بندها در مشت
همره او قدرت عشق و وفا كردند
آرش اما همچنان خاموش
از شكاف دامن البرز بالا رفت
وز پي او
پرده هاي اشك پي در پي فرود آمد
بست يك دم چشم هايش را عمو نوروز
خنده بر لب غرقه در رويا
كودكان با ديدگان خسته و پي جو
در شگفت از پهلواني ها
شعله هاي كوره در پرواز
باد غوغا
شامگاهان
راه جوياني كه مي جستند آرش را به روي قله ها پي گير
باز گرديدند
بي نشان از پيكر آرش
با كمان و تركشي بي تير
آري آري جان خود در تير كرد آرش
كار صد ها صد هزاران تيغه شمشير كرد آرش
تير آرش را سواراني كه مي راندند بر جيحون
به ديگر نيمروزي از پي آن روز
نشسته بر تناور ساق گردويي فرو ديدند
و آنجا را از آن پس
مرز ايرانشهر و توران بازناميدند
آفتاب
درگريز بي شتاب خويش
سالها بر بام دنيا پاكشان سر زد
ماهتاب
بي نصيب از شبروي هايش همه خاموش
در دل هر كوي و هر برزن
سر به هر ايوان و هر در زد
آفتاب و ماه را در گشت
سالها بگذشت
سالها و باز
در تمام پهنه البرز
وين سراسر قله مغموم و خاموشي كه مي بينيد
وندرون دره هاي برف آلودي كه مي دانيد
رهگذرهايي كه شب در راه مي مانند
نام آرش را پياپي در دل كهسار مي خوانند
و نياز خويش مي خواهند
با دهان سنگهاي كوه آرش مي دهد پاسخ
مي كندشان از فراز و از نشيب جاده ها آگاه
مي دهد اميد
مي نمايد راه
در برون كلبه مي بارد
برف مي بارد به روي خار و خارا سنگ
كوه ها خاموش
دره ها دلتنگ
راهها چشم انتظاري كارواني با صداي زنگ
كودكان ديري است در خوابند
در خوابست عمو نوروز
مي گذارم كنده اي هيزم در آتشدان
شعله بالا مي رود پر سوز
*****
پی نوشت:
که می داند؟ شاید یک روز تو باشی که کمان در دست می گیری و آسمان را نشانه می روی. آن روز، از آن بالا به ما زمینی ها نخند. ما به همین که هست راضی شدیم.
همه، افسانه ی پروازت را شنیدیم
اما در قافیه ی مردنِ پرنده ماندیم
ترسیدیم
مردیم
پوسیدیم